PARAMASASTRA : TEMBUNG LINGGA LAN ANDHAHAN
1. TEMBUNG LINGGA
Dalam referensi Bahasa Jawa, menyatakan pengertian tembung lingga sebagai berikut:
Tembung lingga yaiku tembung kang durung owah saka asale. Owah tegese kang durung oleh imbuhan apa-apa (ater-ater seselan lan panambang ).
Artinya : Tembung lingga adalah kata yang belum berubah dari bentuk awalnya. Berubah maksudnya belum mendapat imbuhan apa apa baik berupa awalan, tengahan atau akhiran.
Tembung lingga disebut juga tembung kang isih wungkul, isih wantah utawa isih asli.
Tembung lingga juga bisa digolongkan dalam kata wujud bebas (bentuk bebas). Lawan dari tembung lingga adalah tembung andhahan (kata berimbuhan).
Pembagian Tembung Lingga
Tembung lingga dibagi menjadi tiga yaitu:
- Tembung lingga kang dumadi saka sakwanda : artinya tembung lingga yang terdiri atas satu suku kata saja. Wanda artinya suku kata atau kecap kata. tembung lingga ini juga disebut tembung wod. Contohnya kata: dom, seng, sak, pring, bak, rak.
- Tembung lingga kang dumadi saka rong wanda: artinya tembung lingga yang terdiri atas dua suku kata. Misal laku, tulis, caping, pangan, turu, tangis.
- Tembung lingga kang dumadi saka telung wanda: artinya tembung lingga yang terdiri atas tiga suku kata. Contohnya: mustaka lan sepatu.
- Tuladha Tembung Lingga : Turu, kursi, meja, deleng, dolan, laku, turu, lur, adus, babar, cokot, tandhur
2. TEMBUNG ANDHAHAN
Tembung andhahan adalah jenis tembung yang kata asalnya sudah diberi imbuhan atau sudah diubah dari kata dasarnya. Tembung ini disebut juga dengan nama kata jadian.
Jenis tembung ini sangat erat kaitannya dengan tembung lingga. Karena asal dari tembung ini merupakan tembung lingga yang diberi imbuhan atau sisipan.
Tembung andhahan yaiku tembung kang wis owah soko tembung asline (linggane). Sakabehane tembung sing wis ora asli mane amerga oleh wuwuhan, awalan, sisipan lan akhiran kuwi diarani tembung andhahan. Tuladha: pangan dadi mangan, tandur dadi tanduran.
Pembagian Tembung Andhahan
Tembung andhahan memiliki beberapa macam yang dibedakan berdasarkan imbuhannyaa atau wuwuhan.
Berikut macam-macamnya:
- Tembung andhahan sarono oleh ater-ater (awalan)
Ater-ater ini dibagi lagi menjadi 3 bagian, yaitu:
- Ater-ater hanuswara (awalan asal) sing awujud: m-, n-, ng-, lan nya-
- Ater-ater tripurasa sing awujud: dak-, ko-, lan di-
- Ater-ater liyane sing awujud
- Tembung andhahan sarono oleh seselan (sisipan)
Seselan kuwi sing awujud: -am, -in, -l lan -r.
- Tembung andhahan sarono oleh panambang (akhiran)
Panambang kuwi sing awujud -i, -ake, -e, -ke, -a, -ana, -na, -ku, -mu, lan -en.
Tuladha Tembung Andhahan
berikut akan diuraikan beberapa contoh tembung tersebut.
Ater-ater (Awalan)
a) Ater-ater hanuswara : n, ny, ng, m
n + tulis =nulis
ny + sapu= nyapu
ng + gawe= nggawe
m + paku= maku
Tembunge dadi tembung tanduk.
b) Ater-ater tripurasa: dak, ko, di
dak + tuku= daktuku
ko + tuku = kotuku
di + tuku = dituku
Tembunge dadi tembung tanggap.
c) Ater-ater liyane sing awujud :
a + lungguh = alungguh
ka + waca= kawaka
sa + dina = sadina
pa + piker = pamikir
pi + wulang = piwulang
pra + tandha =pratandha
pari + kena = parikena
tar+buka = tarbuka
kuma+ wani = kumawani
kami+ sepuh = kamisepuh
kapi +temen = kapitemen
Panambangan (akhiran)
a) Panambang : an
Kobong + an = kobongan
Gawa + an = gawan (dudu gawaan)
Tuku + an = tukon (dudu tukuan)
Lali + an = lalen (dudu lalian)
Sore + an = soren (dudu sorean)
Paro + an = paron (dudu paroan)
b) Panambang: i
Jawil + i = jawili
Kandha + i = kandhani (dudu kandhai)
Nesu + i = nesoni (dudu nesoii)
Bali + i = baleni (dudu balii)
Ombe + i = ombeni (dudu ombei)
Bodho + i = bodhoni (dudu bodhoi)
c) Panambang : ake
Tulis + ake = tulisake
Tata + ake = tatakake (dudu tataake)
Turu + ake = turokke (dudu turuake)
Bali + ake = balikake (dudu baliake)
Suwe + ake = suwekake (suweake)
Jodho + ake = jodhokake (jodhoake)
d) Panambang: a, na, ana, en
Dudut + a = duduta
Dudut + na = dudutna
Dudut + ana = dudutana
Dudut + en = duduten
Bantu + a = bantua
Bantu + na = bantokna
Bantu + ana = bantonana
Bantu + en = bantunen
e) Panambang : ku, mu, e
Omah + ku = omahku
Omah + mu = omahmu
Omah + e = omahe
Mata + e = matane (dudu matae)
Sapi + e = sapine (dudu sapie)
Kebo + e = kebone (dudu keboe)
Buku + e = bukune (dudu bukue)
f) Panambang :ne , ing
Bapak + ne = bapakne = bapake
Dijaluk + ne = dijalukne = dijalukake
Swara + ing = swaraning = swarane
Aran + ing =araning = arane
Seselan (sisipan)
a) Seselan : um
Cathel + um = c + um + anthel = cumanthel
Gedhe + um = g + um + edhe = gumedhe
b) Seselan: in
Carita + in = c + in + arita =cinarita
Siram+ in = s + in +iram = siniram
Nanging yen:
Amuk + in = ing +amuk = ingamuk
Inum+in = ing + inum = inginum
Obong+in = ing + obong = ingobong
Udheg+ in = ing + udheg = ingudheg
Embang+in = ing + emban = ingemban
c) Seselan: i, r
Siwer+ l = s + l + iwer = sliwer
Kencar+l = k + l + encar = klencar
Kelip+r= k + r + elip = krelip
Canthel+ r = c +r + anthel = cranthel
Contoh Kalimat Tembung Andhahan
Berikut beberapa contoh kalimat tembung andhahan:
- Fauzan sing nyapu latar iku
- Aku lagi mangan roti
- Adikku nangis amarga rebutan permen karo kancane
- Isuk mau ono swarane pitik
- Bukuku disilih karo Dito
Perbedaan Tembung Lingga dan Tembung Andhahan
Apa bedane tembung lingga lan tembung andhahan?
- Tembung lingga yaiku tembung-tembung sing durung owah saka asale ( kata dasar). tuladha pangan, tandur, ombe, saji, sepatu lan sakliyan-liyane.
- Tembung andhahan yaiku sakbehing tembung sing wis owah saka asale amarga oleh wuwuhan (imbuhan) awujud ater-ater ( awalan), seselan ( sisipan)lan panambang (akhiran).
Komentar
Posting Komentar